minbarMinbar. Islamic StudiesMinbar. Islamic Studies2618-95692712-7990Russian Islamic Institute10.31162/2618-9569-2023-16-1-13-31minbar-1206Research ArticleИСТОРИЧЕСКИЕ НАУКИHISTORYИсламский правовой дискурс на страницах татарской периодической печати начала XX в.Islamic legal discourse on the pages of the Tatar periodical press of the early XX centuryhttps://orcid.org/0000-0002-0448-0107АдыгамовР. К.AdygamovR. K.

Адыгамов Рамиль Камилович, кандидат исторических наук, доцент, старший научный сотрудник 

г. Казань

Ramil K. Adygamov, Cand. Sci. (History), Associate Professor, Senior Researcher of Sh. Marjani

Kazan

abu_muhammad@mail.ruИнститут истории им. Ш. Марджани Академии наук Республики ТатарстанРоссияInstitute of History of Tatarstan Academy of SciencesRussian Federation2023100420231611331Copyright © Адыгамов Р.К., 20232023Адыгамов Р.К.Adygamov R.K.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://www.minbar.su/jour/article/view/1206

Конец XIX – начало XX в. в истории татарской общественной мысли представляет собой период бурного развития. Это связано, с одной стороны, с процессами становления капитализма в России, так как новые обстоятельства требовали новых заключений богословов, с другой стороны, с политическим и экономическим застоем в исламском мире. В данной ситуации мусульманские и в том числе татарские богословы искали выход из сложившегося кризиса. В этой связи изучение татароязычной периодики представляется особо интересным, так как в отличие от анализа богословских трактатов дает возможность выявить реальные вопросы, адресованные имамами и рядовыми мусульманами богословам, что позволяет изучить практическую сторону проблемы. 

The period between the late XIX – early XX centuries in the history of Tatar social thought represents the age of rapid development. On the one hand, this fact is connected with the processes of the formation of capitalism in Russia, since new circumstances required new conclusions of theologians. On the other hand, it is related with the political and economic stagnation in the Islamic world. In this regard, Muslim theologians, including Tatar theologians, were looking for a way out of the current crisis. In this regard, the study of the Tatar periodical press is particularly interesting, since, unlike theological treatises, it makes possible to identify real questions addressed by imams and ordinary Muslims to theologians. It makes possible to study the practical side of the problem.

исламисламское правопериодическая печатьгазетыжурналытатарская общественная мысльтатарские богословыIslamIslamic lawperiodicalsnewspapersmagazinesTatar public thoughtTatar theologiansReferencesИстифтагә җаваб [Ответы на вопросы]. Әд-Дин вә әл-әдәб. 1915;5(1):26–28.Istiftaga jawab [Answers to the questions]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1915;5(1):26–28. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1908;11:358.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. Orenburg: Waqt Press; 1908;11:358. (In Tatar)Зоһуре мөҗтәһидин [Появление муджтахидов]. Дин вә мәгыйшәт. 1906;1:2–3.Zuһure mujtaһidin [The appearance of Mujtahids]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1906;1:2–3. (In Tatar)Мәнсуров Ә. Тәклид вә иттибаг [Таклид и следование]. Дин вә мәгыйшәт. 1910;22:339–340.Mansurov A. Taqlid wa ittiba‘[Taqlid and the following]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1910;22:339–340. (In Tatar)Хәсәнетдин З. Мәзһәб хаиннәре [Предатели мазхаба]. Дин вә мәгыйшәт. 1917;6:63–65.Hasanuddin Z. Madhһab khainnare [The Traitors of madhhab]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1917;6:63–65. (In Tatar)Тунтәри М. Риба вә банклар [Ростовщичество и банки]. Әд-Дин вә әләдәб. 1913;16:498–505.Tuntari M. Riba mas’alase wa banklar [Usury and banks]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1913;16:498–505. (In Tatar)Истифтагә җаваб [Ответы на вопросы]. Әд-Дин вә әл-әдәб. 1913;3(1):13–15.Istiftaga jawab [Answers to the questions]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1913;3(1):13–15. (In Tatar)Истифтагә җаваб [Ответы на вопросы]. Әд-Дин вә әл-әдәб. 1915;5(9):12.Istiftaga jawab [Answers to the questions]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1915;5(9):12. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1916;10:254.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1916;10:254. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1909;6:186.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1909;6:186. (In Tatar)Риба хакында [О ростовщичестве]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;24:373.Riba haqinda [About usury]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;24:373. (In Tatar)Кәгазь акча, алтын вә көмеш [Бумажные деньги, золото и серебро]. Дин вә мәгыйшәт. 1909;7:99–101.Kagaz akcha, altin wa kumesh [Paper money, gold and silver]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1909;7:99–101. (In Tatar)Кәгазь акчаның сәмән түгеллеге [О том, что бумажные банкноты не являются деньгами, имеющими ценность]. Дин вә мәгыйшәт. 1909;20:310–311.Kagaz akchanin thaman tugellege [On the fact that paper banknotes are not money with any value]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1909;20:310–311. (In Tatar)Истерахувка [Страховка]. Дин вә мәгыйшәт. 1909;44:715–716.Strakhovka [Insurance]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1909;44:715–716. (In Tatar)Истифтагә җаваб [Ответы на вопросы]. Әд-Дин вә әл-әдәб. 1913;3(9):280–281.Istiftaga jawab [Answers to the questions]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1913;3(9):280–281. (In Tatar)Истифтагә җаваб [Ответы на вопросы]. Әд-Дин вә әл-әдәб. 1913;3(10):306–311.Istiftaga jawab [Answers to the questions]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1913;3(10):306–311. (In Tatar)Истифтагә җаваб [Ответы на вопросы]. Әд-Дин вә әл-әдәб. 1915;5(9):272–273.Istiftaga jawab [Answers to the questions]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1915;5(9):272–273. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1914;1:24.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1914;1:24. (In Tatar)Һәр шәйдә ирләр вә хатынлар мөсавәте батыйльлыгы [Ложность идеи о равенстве прав мужчин и женщин во всех вещах]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;5:69–70.Har shayda irlar wa khatinlar musawate batilligi [The falsity of the idea of the equality of rights of men and women in all the things]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;5:69–70. (In Tatar)Зинадан хамил булучының никяхы [Никах беременной от блуда]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;23:357.Zinadan hamil buluchinin nikahi [Nikah of a pregnant from the fornication]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;23:357. (In Tatar)Тәгаддеде зәүҗәт фәлсәфәсе [Философия полигамии]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;25:391–392.Ta‘addude zaujat falsafase [The philosophy of polygamy]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;25:391–392. (In Tatar)Ире мәфкуд хатын хакында [Вопрос о женщине, чей муж пропал без вести]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;37:585–587.Ire mafqud khatin haqinda [On the problem of a woman whose husband is missing]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;37:585–587. (In Tatar)Могазый Г. Бер дөфгадә талак сәляс хакында [О троекратном разводе в одной фразе]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;20:312–313.Mu‘adhi ‘A. Ber daf‘ada talaq thalatha haqinda [About one triple divorce in one sentence]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;20:312–313. (In Tatar)Фәхретдин М., Морад М. Тәсәттер әл-нисван [Покрывало женщин]. Дин вә мәгыйшәт. 1914;19:295–297.Fahruddin M. Murad M. Tasattur al-niswan [Women's Bedspread]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1914;19:295–297. (In Tatar)Кәшфе хиҗаб хакында [Об отрытии хиджаба]. Дин вә мәгыйшәт. 1915;25:394–396.Kashfe hijab haqinda [About uncovering the hijab]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1915;25:394–396. (In Tatar)Тәзәүеҗ никях вә гакыд хакында [О женитьбе и брачном договоре никах]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1908;2:26.Tazzawwuj wa ʻaqd nikah haqinda [On the marriage and nikah as a prenuptial agreement]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1908;2:26. (In Tatar)Тәзәүеҗ «никях» хакында [О заключении брака “никах”]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1908;5:92–94.Tazzawwuj «nikah» haqinda [About the “nikah” marriage]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1908;5:92–94 (In Tatar)Җаваплар [Ответы]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1909;42:1039–1044.Jawablar [Answers]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1909;42:1039–1044. (In Tatar)Җаваплар [Ответы]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1910;47:1213–1215.Jawablar [Answers]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1910;47:1213–1215. (In Tatar)Җаваплар [Ответы]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1910;61:1613–1615.Jawablar [Answers]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1910;61:1613–1615. (In Tatar)Истифтәгә җаваб [Ответы на вопросы]. Әд-Дин вә әл-әдәб. 1915;5(9):272.Istiftaga jawab [Answers to the questions]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1915;5(9):272. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1913;22:698.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1913;22:698. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1913;24:764.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1913;24:764. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1914;2:57–58.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1914;2:57–58. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1915;3:92.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1915;3:92. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1914;3:87.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1914;3:87. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1916;9:228–230.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1916;9:228–230. (In Tatar)Ай башы тәгъйине [Определение начала месяца]. Дин вә мәгыйшәт. 1909;1:5–8.Ay bashi ta‘yine [Determination of the beginning of the month]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1909;1:5–8. (In Tatar)Ай башы тәгъйин хакында [Об определении начала месяца]. Дин вә мәгыйшәт. 1909;6:83–84.Ay bashi ta‘yin haqinda [On determining the beginning of the month]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1909;6:83–84. (In Tatar)Озын көннәрдә руза [Пост в длинные дни]. Дин вә мәгыйшәт. 1912;8:119–121.Ozin kunnarda ruza [Fasting on long days]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1912;8:119–121. (In Tatar)Ильга’ аль-хисаб фи хакк аль-фитр ва аль-имсак [Отмена расчетов в отношении начала и конца поста]. Дин вә мәгыйшәт. 1915;48:750.Ilgha’ al-hisab fi haqq al-fitr wa al-imsak [Cancellation of calculations regarding the beginning and the end of the fast]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1915;48:750. (In Tatar)Ана теле берлә намаз укырга дәгъвәт [Призыв к совершению молитвы на родном языке]. Дин вә мәгыйшәт. 1917;19:249–251.Ana tele berla namaz uqurga da‘wat [A call to pray in your native language]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1917;19:249–251. (In Tatar)Ай башы тәгъйине [Определение начала месяца]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1908;11:226–227.Ay bashi ta‘yine [Determining the beginning of the month]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1908;11:226–227. (In Tatar)Җаваплар [Ответы]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1910;46:1169–1170.Jawablar [Answers]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1910;46:1169–1170. (In Tatar)Истифтагә җаваб [Ответы на вопросы]. Әд-Дин вә әл-әдәб. 1913;3(1):15–17.Istiftaga jawab [Answers to the questions]. Al-Din wa al-adab [Religion and Ethics]. 1913;3(1):15–17. (In Tatar)Җаваплар [Ответы]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1908;13:283–285.Jawablar [Answers]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1908;13:283–285. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1910;2:62.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1910;2:62. (In Tatar)Мөрасәлә вә мөхабәрә [Переписка и обмен новостями]. Шура. 1910;10:309.Murasala wa mukhabara [Correspondence and news exchange]. Shura [Council]. 1910;10:309. (In Tatar)Идарәдән җаваплар [Ответы редакции]. Дин вә мәгыйшәт. 1908;21:319–322.Idaradan jawablar [Editorial responses]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1908;21:319–322. (In Tatar)Идарәдән җаваплар [Ответы редакции]. Дин вә мәгыйшәт. 1909;47:763.Idaradan jawablar [Editorial responses]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1909;47:763. (In Tatar)Яһүдиләр белән насаралар суйган маллар [Животные, заколотые иудеями и христианами]. Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыя Оренбургия. 1909;38:937–938.Yaһudilar belan nasaralar zabeh qilgan mallar [Animals slaughtered by Jews and Christians]. Ma‘lumate mahkamai shar‘iya Orenburgiya [Bulletin of the Orenburg Sharia Court]. 1909;38:937–938. (In Tatar)Идарәдән җаваплар [Ответы редакции]. Дин вә мәгыйшәт. 1906;1:4.Idaradan jawablar [Editorial responses]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1906;1:4. (In Tatar)Идарәдән җаваплар [Ответы редакции]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;2:28.Idaradan jawablar [Editorial responses]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;2:28. (In Tatar)Идарәдән җаваплар [Ответы редакции]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;20:312–313.Idaradan jawablar [Editorial responses]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;20:312–313. (In Tatar)Идарәдән җаваплар [Ответы редакции]. Дин вә мәгыйшәт. 1911;22:341–343.Idaradan jawablar [Editorial responses]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1911;22:341–343. (In Tatar)Идарәдән җаваплар [Ответы редакции]. Дин вә мәгыйшәт. 1907;32:508–509.Idaradan jawablar [Editorial responses]. Din wa ma‘ishat [Religion and life]. 1907;32:508–509. (In Tatar)

The authors declare that there are no conflicts of interest present.